Nhân loại trong trận chiến chống lại virus corona

Yuval Noah Harari

Nhiều người đổ lỗi cho toàn cầu hóa như là một trong những nguyên nhân khiến virus corona lây lan khắp thế giới. Họ nói rằng cách duy nhất để ngăn chặn dịch bệnh là từ bỏ quá trình này. Xây tường, hạn chế đi lại, giảm giao thương.

Cách ly trong ngắn hạn là điều cần thiết để ngăn chặn dịch bệnh. Nhưng bế quan toả cảng về lâu dài sẽ dẫn đến sụp đổ kinh tế, mà không mang tới sự bảo vệ thực sự nào cho con người trước các bệnh truyền nhiễm.

Thuốc giải độc thực sự cho dịch bệnh không phải là sự quay lưng với nhau, mà là sự hợp tác.

Bệnh dịch đã giết chết hàng triệu người từ lâu trước thời đại toàn cầu hóa hiện nay. Vào thế kỷ 14, không có máy bay và tàu du lịch, nhưng Cái chết đen (bệnh dịch hạch) đã lan từ Tây Âu sang Đông Á trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Nó đã giết chết từ 75 triệu đến 200 triệu người – hơn một phần tư dân số Á-Âu. Ở Anh, cứ mười người thì có bốn người chết. Thành phố Florence đã mất 50.000 trong số 100.000 dân.

Vào tháng 3 năm 1520, một bệnh nhân đậu mùa tên là Francisco de Eguía đã đến Mexico. Lúc đó, Trung Mỹ không có xe lửa, xe buýt hay thậm chí là lừa. Tuy nhiên, đến tháng 12, bệnh dịch đậu mùa đã tàn phá toàn bộ Trung Mỹ, giết chết một phần ba dân số khu vực này.

Năm 1918, một dịch cúm độc lực đặc biệt đã lan tràn trong vòng vài tháng khắp thế giới, tới cả các góc xa xôi nhất. Nó lây nhiễm cho nửa tỷ người – hơn một phần tư nhân loại. Ước tính dịch cúm có tên gọi “cúm Tây Ban Nha” này đã giết chết 5% dân số Ấn Độ; 14% dân số đảo Tahiti; 20% dân số đảo Samoa. Nhìn chung, đại dịch đã giết chết hàng chục triệu người – và có thể lên tới 100 triệu người – trong vòng chưa đầy một năm. Nhiều hơn cả số binh lính thiệt mạng trong 4 năm chiến đấu tàn khốc của Thế chiến thứ nhất.

Một thế kỷ đã trôi qua từ năm 1918, nhưng loài người vẫn dễ bị tổn thương trước dịch bệnh, chủ yếu do dân số ngày càng tăng và giao thông phát triển. Một đô thị hiện đại như Tokyo hay Mexico City cung cấp các mầm bệnh phong phú hơn nhiều so với Florence thời trung cổ. Mạng lưới giao thông toàn cầu ngày nay cũng nhanh hơn nhiều so với năm 1918. Virus có thể đi dạo từ Paris đến Tokyo và Mexico City trong vòng chưa đầy 24 giờ. Về lý thuyết, chúng ta đang phải sống trong một thế giới đầy rẫy bệnh truyền nhiễm.

Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh và ảnh hưởng của đại dịch đã thực sự giảm đáng kể. Bất chấp những đợt bùng phát khủng khiếp như AIDS và Ebola, trong thế kỷ 21, số người chết vì dịch bệnh ít hơn nhiều so với bất kỳ thời kỳ nào trước đây, kể từ thời kỳ đồ đá. Có được điều này là nhờ sự phát triển thông tin chứ không phải sự cô lập. Nhân loại đã chiến thắng trong cuộc chiến chống lại dịch bệnh, bởi vì trong cuộc chạy đua vũ trang giữa mầm bệnh và bác sĩ, mầm bệnh mới phát sinh thông qua những sự đột biến bất ngờ, còn các bác sĩ lại có đầy đủ kiến thức, thông tin cũng như sự hỗ trợ của khoa học để phòng chống và điều trị.

Khi Cái chết đen xảy ra vào thế kỷ 14, mọi người không biết nguyên nhân gây ra nó và những gì có thể chống lại nó. Bởi vậy con người thường đổ lỗi bệnh tật cho cơn tức giận của các vị thần, ác quỷ mà không nghi ngờ sự tồn tại của vi khuẩn và virus. Mọi người tin vào các thiên thần, nhưng họ không thể tưởng tượng rằng một giọt nước có thể chứa mầm bệnh gây chết người. Do đó, khi Cái chết đen hoặc bệnh đậu mùa đến thăm, điều tốt nhất mà chính quyền có thể nghĩ đến là tổ chức những buổi cầu nguyện chung. Trong khi đó việc tụ tập đông người lại là nguyên nhân khiến dịch bệnh lây lan.

Trong 100 năm qua, các nhà khoa học, bác sĩ và y tá trên khắp thế giới đã cùng nhau tìm hiểu thông tin về dịch bệnh, cơ chế gây ra và cách chống lại. Lý thuyết về sự tiến hóa đã giải thích tại sao và làm thế nào các bệnh mới bùng phát và các bệnh cũ trở nên nguy hiểm hơn. Di truyền học cho phép các nhà khoa học nghiên cứu được cấu trúc của các mầm bệnh.

Những người trung cổ không hiểu biết gì về nguyên nhân gây ra Cái chết đen, còn ngày nay, các nhà khoa học chỉ mất 2 tuần để “giải mã” virus Corona, qua đó phát triển phương pháp xét nghiệm để tìm ra các ca dương tính.

Một khi các nhà khoa học hiểu nguyên nhân gây ra dịch bệnh, việc chống lại chúng trở nên dễ dàng hơn nhiều. Tiêm vaccine, kháng sinh, cải thiện vệ sinh và cơ sở hạ tầng y tế tốt hơn đã cho phép loài người chiếm thế thượng phong trước những kẻ săn mồi vô hình. Năm 1967, bệnh đậu mùa lây nhiễm 15 triệu người và giết chết 2 triệu người trong số họ. Nhưng trong thập kỷ tiếp theo, một chiến dịch tiêm phòng bệnh đậu mùa toàn cầu đã rất thành công. Đến năm 1979, Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố rằng nhân loại đã chiến thắng, và bệnh đậu mùa bị xóa bỏ hoàn toàn. Năm 2019, không một người nào bị nhiễm bệnh hoặc chết vì bệnh đậu mùa.

Lịch sử dạy chúng ta điều gì về dịch virus corona?

Đầu tiên, bạn không thể tự bảo vệ mình bằng cách đóng cửa biên giới vĩnh viễn. Hãy nhớ rằng dịch bệnh lây lan nhanh chóng ngay cả trong thời trung cổ, rất lâu trước thời đại toàn cầu hóa. Vì vậy, ngay cả khi bạn giảm các kết nối toàn cầu của mình xuống mức của nước Anh vào năm 1348 – điều đó vẫn không đủ.

Thứ hai, lịch sử chỉ ra rằng sự bảo vệ thực sự đến từ việc chia sẻ thông tin khoa học đáng tin cậy và từ sự đoàn kết toàn cầu. Khi một quốc gia bị dịch bệnh tấn công, họ nên sẵn sàng chia sẻ trung thực thông tin về sự bùng phát mà không sợ ảnh hưởng đến kinh tế. Điều này khiến các quốc gia khác có thể tin tưởng vào thông tin đó và sẵn sàng giúp đỡ hơn là tẩy chay nạn nhân.

Ngày nay, Trung Quốc có thể dạy cho các quốc gia trên toàn thế giới nhiều bài học quan trọng về virus corona, nhưng điều này đòi hỏi sự tin tưởng và hợp tác quốc tế ở mức cao.

Hợp tác quốc tế cũng cần thiết cho biện pháp cách ly. Kiểm dịch và khóa chặt các vùng địa lý là điều cần thiết để ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh. Nhưng khi các quốc gia không tin tưởng lẫn nhau, các chính phủ sẽ ngần ngại thực hiện những biện pháp quyết liệt như vậy.

Nếu bạn phát hiện ra 100 ca nhiễm bệnh ở nước bạn, bạn sẽ ngay lập tức phong toả toàn bộ thành phố? Việc cách ly các thành phố có thể dẫn đến khủng hoảng kinh tế. Nếu bạn nghĩ rằng các quốc gia khác sẽ giúp đỡ bạn – bạn sẽ tự tin hơn khi áp dụng biện pháp quyết liệt này. Nhưng nếu bạn nghĩ rằng các quốc gia khác sẽ bỏ rơi bạn, có lẽ bạn sẽ do dự cho đến khi quá muộn.

Con người cần nhận thức rằng, với đại dịch, một quốc gia nhiễm bệnh nghĩa là mối đe doạ chung với cả thế giới. Điều này là do virus tiến hóa. Các chủng virus như corona bắt nguồn từ động vật, được cho là loài dơi. Khi lây lan sang người, virus cần phải đột biến để thích nghi với vật chủ. Phần lớn những sự đột biến này là vô hại, nhưng đôi khi một số đột biến lại khiến virus dễ dàng lây hơn cũng như chống chọi tốt hơn với hệ thống miễn dịch của con người, rồi lây lan nhanh hơn.

Mỗi bệnh nhân có thể chứa hàng nghìn tỷ virus và chúng trải qua quá trình sao chép liên tục. Điều này nghĩa là mỗi người nhiễm bệnh mang lại hàng nghìn tỷ cơ hội để virus tiến hoá, thích nghi hơn với con người. Mỗi người mang mầm bệnh giống như một cỗ máy đánh bạc cung cấp cho virus hàng nghìn tỷ vé xổ số – và virus đánh trúng một vé thì sẽ lây lan mạnh hơn.

Nhân loại không thể để cho virus corona một cơ hội đột biến khiến chúng lây lan nhanh hơn, như đã từng xảy ra với virus Ebola. Điều đó nghĩa là chúng ta cần bảo vệ mọi người ở mọi quốc gia, chứ không riêng nơi nào.

Trong những năm 1970, loài người đã đánh bại virus đậu mùa vì tất cả mọi người trên khắp thế giới đều được tiêm phòng. Nếu một quốc gia nào đó không tiêm phòng thì có thể trở thành mối nguy hiểm cho phần còn lại của thế giới. Bởi vì chừng nào virus đậu mùa còn tồn tại và phát triển ở đâu đó, nó luôn có thể lây lan trở lại ở mọi nơi.

Trong cuộc chiến chống lại virus, loài người cần bảo vệ chặt chẽ biên giới. Nhưng không phải biên giới giữa các quốc gia mà là biên giới giữa loài người và virus. Nếu đường biên giữa người và virus bị phá vỡ ở bất cứ đâu, nhân loại có thể sẽ gặp nguy hiểm trong tương lai.

Trong thế kỷ qua, nhân loại đã củng cố đường biên giới này ngày càng vững chắc hơn. Các hệ thống chăm sóc sức khỏe hiện đại được xây dựng để phục vụ như một bức tường ở biên giới đó, và các y tá, bác sĩ, nhà khoa học là những người bảo vệ, tuần tra và đẩy lùi những kẻ xâm nhập.

Tuy nhiên, đường biên giới này quá dài và có nhiều lỗ hổng. Hàng trăm triệu người trên khắp thế giới thậm chí còn thiếu các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cơ bản. Điều này gây nguy hiểm cho tất cả chúng ta. Chúng ta đã quen nghĩ về chăm sóc sức khỏe theo khả năng từng quốc gia. Nhưng cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn cho người Iran và người Trung Quốc giúp bảo vệ người Israel và người Mỹ khỏi dịch bệnh. Đây là một sự thật đơn giản với mọi người, nhưng thật không may, một số người quan trọng nhất trên thế giới lại không quan tâm đến điều đó.

Ngày nay, loài người phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng không chỉ do virus corona mà còn do sự thiếu tin tưởng giữa con người với nhau. Để đánh bại một dịch bệnh, mọi người cần tin tưởng các chuyên gia khoa học, công dân cần tin tưởng các cơ quan công quyền, và các quốc gia cần tin tưởng lẫn nhau. Trong vài năm qua, các chính trị gia vô trách nhiệm đã cố tình phá hoại niềm tin vào khoa học, sư hợp tác quốc tế cũng như các cơ quan công quyền.

Họ đề cao sự tự do, chủ nghĩa dân tộc, mà quên mất rằng nếu không có sự đoàn kết và tin tưởng, nhân loại đã không thể phát triển đến được như ngày nay.

Trong đại dịch Ebola 2014, Hoa Kỳ đóng vai trò là nhà lãnh đạo. Hoa Kỳ cũng đã hoàn thành một vai trò tương tự trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Nhưng trong những năm gần đây, Hoa Kỳ đã từ bỏ vai trò là nhà lãnh đạo toàn cầu. Chính quyền Hoa Kỳ hiện tại đã cắt giảm hỗ trợ cho các tổ chức quốc tế như Tổ chức Y tế Thế giới, và đã nói rõ với thế giới rằng Hoa Kỳ đặt lợi ích của mình lên trước hết. Khi cuộc khủng hoảng virus corona nổ ra, Hoa Kỳ đứng bên lề và cho đến nay đã không giữ vai trò lãnh đạo. Ngay cả khi cuối cùng Hoa Kỳ cố gắng nắm quyền lãnh đạo, liệu quốc gia nào sẽ nghe theo. Bạn có đi theo một người lãnh đạo có phương châm “Me First”?

Khoảng trống còn lại của Hoa Kỳ đã không được lấp đầy bởi bất kỳ ai khác. Thay vào đó, sự cô lập, mất lòng tin và chủ nghĩa dân tuý là đặc điểm của hầu hết các hệ thống quốc tế. Nếu không có niềm tin và sự đoàn kết toàn cầu, chúng ta sẽ không thể ngăn chặn dịch virus corona, chưa kể đến nhiều dịch bệnh khác có thể đến trong tương lai.

Hy vọng rằng Covid-19 sẽ giúp loài người nhận ra mối nguy hiểm do mất đoàn kết toàn cầu là như thế nào.

Lấy một ví dụ nổi bật, dịch bệnh có thể là cơ hội vàng cho E.U để lấy lại sự ủng hộ họ đã mất trong những năm gần đây. Nếu các thành viên giàu có hơn của E.U nhanh chóng, hào phóng hỗ trợ kinh phí, thiết bị và nhân viên y tế để giúp đỡ những nước khó khăn nhất của họ, điều này sẽ chứng minh giá trị của lý tưởng châu Âu tốt hơn bất kỳ bài phát biểu nào. Mặt khác, nếu mỗi quốc gia chỉ chăm chăm tự bảo vệ mình, thì dịch bệnh có thể là tiếng chuông báo tử của liên minh.

Trong thời khắc khủng hoảng này, cuộc đấu tranh quyết định diễn ra trong chính loài người. Nếu dịch bệnh này dẫn đến sự mất đoàn kết và mất lòng tin lớn hơn ở con người, thì đó sẽ là chiến thắng lớn nhất của virus.

Ngược lại, nếu dịch bệnh dẫn đến sự hợp tác toàn cầu chặt chẽ hơn, đó sẽ là một chiến thắng không chỉ đối với virus corona, mà còn với tất cả các dịch bệnh trong tương lai.

Trong hình ảnh có thể có: 5 người, đám đông

(Bản lược dịch – chỉ để tham khảo – từ google và cafebiz, bài gốc trên Time. Ảnh đường phố Hong Kong, Lam Yik Fei, nyt)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s